KÖHNE, PAYE, KEHKEŞAN

“Kamusa uzanan el namusa uzanmıştır” 
                                                                                  Cemil Meriç

Misalli Büyük Türkçe Sözlük’ten Haftalık Üç Kelime

KÖHNE:

Farsça kuhne كهنه "eski, yaşlı" sözcüğünden alıntıdır. Sıfat olarak kullanılan bir sözcüktür.

1. Eskimiş, yıpranmış, eski:
Sonra başından köhne sarığı çıkarıp bıraktı, baş açık ağlamaya başladı.(Katip Çelebi'den Seç.)

Gedikpaşa'nın siyah kiremitli köhne evlerini fildişi sütunlu Hint saraylarına çeviren kocaman bir ay (Yusuf Ziya Ortaç)

Etrafı okşuyor tâze rüzgârı
Karşımda köhne Üsküdar'ın dost ışıkları...(Yahyâ Kemal)

2. mec. İçinde bulunulan zamâna göre geride kalmış, zamânı ve modası geçmiş:
Bilmem, bu köhne, örümcekli fikirlerden bir türlü onu ayırıp tamâmen asrî yapamıyorum
(Hâlîde Edip Adıvar)

Hakîkatin, "Bu işte ölüm var" diyen nurlu şûlesine köhne tekerlemeleri siper etmeye uğraşıyordum (Safiye Erol)

Hatta alaya alarak artık bunların terk edilmesi gereken köhne ve bayağı âdetler olduğunu söyler (Sâmiha Ayverdi)



PAYE:

Farsça pāye پايه "1. adım, basamak, heykel kaidesi,
                     2. (mecazen) statü, rütbe" sözcüğünden alıntıdır. 
Farsça sözcük Farsça pāy پاى "ayak" sözcüğünden türetilmiştir. İsim türünde bir sözcüktür.

1. Rütbe, mertebe, derece:
Küffar hükümdarları içinde rütbesi dukalık pâyesindedir(Katip Çelebi Seç.)

Beni küçük düşüren pâyenin küçüklüğüdür
Büyük belâya sokan gönlümün büyüklüğüdür(Şinâsî)

Sen bir serhat beyine gelin gidiyorsun, pâyeni bil ( Safiye Erol)

2. Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde özellikle ilmiye sınıfı mensuplarına verilen rütbeler hakkında kullanılmıştır:
Pâdişâhın hoşuna gider, mollaya kazaskerlik pâyesi ihsan eyler (Fâik Reşat)

İlmiye pâyelerinin en küçüğü müderrislik, en büyüğü de Rumeli kazaskerliği idi (Mehmet Z. Pakalın)

3. Basamak, merdiven basamağı.

4. mîmar. Binâlarda büyük boyutta taşıyıcı kolon.

# Pâye vermek: Kıymet vermek: "Hak ettiğinden fazla pâye verme, şımarır."


KEHKEŞAN:

Farsça kahkaşān كهكشان "samanyolu" sözcüğünden alıntıdır.
Farsça sözcük Farsça kah كه "saman" ve Farsça kaşān كشان "yuvarlak çadır, kubbe " sözcüklerinin bileşiğidir. İsim türünde bir sözcüktür.

Samanyolu:
Dil-i pür-dağ ile ol kevkeb-efrûz-ı âsumânım kim
Bulur Cibril râh-ı arşı şevk-i kehkeşanımdan (Leskofçalı Galib)

Karatay Medresesi'nin yüzlerce güneşi ve yıldızları ile küçük bir kehkeşan gibi parlayan çini tavanı, bu zevkin elimizde kalan yetim ve parça parça şâhitleridir. (Ahmet Hamdi Tanpınar)

Kehkeşanlara kaçmış eski günleri an (Necip Fazıl Kısakürek)



KAYNAK: https://www.etimolojiturkce.com/
                   Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı, İstanbul, 2011.

Yorumlar

  1. Tarih bölümü lisans hayatimda bana cok yararli olan iki kaynak mevcuttu;
    -)Kamus-i Turki
    -)misalli büyük Türkçe sözlük

    Sağlam kaynaklar.. Guzel olmus boyle bir etkinlik baslatmaniz yeni kelimeler ogrenip blog hayatimizda yazacagimiz yazilar icin katkida bulunmus olacaktir..

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. İkisi de paha biçilmez eser. Hem benim için hem de bundan yararlanmak isteyenler için iyi çalışma olur diye düşünmüştüm.
      Faydalı olması dileğiyle.

      Sil
  2. Selamm. blog keşif etkinliğinden geldim bende beklerim. ilk kez bu tarz bir blog gördüm :) emeğinize sağlık :)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Çok teşekkür ederim. Beğendiğinize sevindim. Uğradım sizin bloga. :)

      Sil
  3. Merhaba, blog keşif etkinliğinden geldim. Bu yazının konusu hoşuma gitti. Diğerlerini biliyordum ama Kehkeşan kelimesini hiç hatırlamadım. Yeni paylaşımlarda görüşmek üzere...

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Hoş geldiniz. Faydalı olmasına çok sevindim.
      Teşekkür ederim ilginize.
      Görüşmek üzere.

      Sil
  4. Güzel bir çalışma olmuş emeğinize sağlık. Bir Eski Türk Edebiyatı yüksek lisans öğrencisi olarak bu paylaşımları elimden geldiğince takip etmeye çalışacağım :) Ben de bugün "Divan Edebiyatı" adlı bir bölüm oluşturdum ve bu edebiyatla ilgili paylaşımlar yapmayı düşünüyorum ilginizi çekerse öneririm :)

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Faydalı olursa ne mutlu bana. Ziyaret ettim sayfanızı gayet hoş olmuş. Zevkle takip edeceğim. :)

      Sil

Yorum Gönder